عضویت در کانال تلگرام کی آشیان
۱۳۹۶ ۴ ۷
  • براي امروز رويدادي ثبت نشده است
 
در حال بارگذاری...
نام

پیام

شکلک ها
        
        
       

حمام سلطان امیر احمد کاشان
نمونه ای از حمام های عمومی محلات اعیانی قدیم

نویسنده: لیلا صباغی سادیانی


مجموعه تاريخي حمام سلطان امير احمد
 
تاريخچه ي حمام در متون و فرهنگ اسلامي
نگاهي گذرا به متون دوران هاي مختلف تاريخي مويد اين امر است كه حداقل در همه ي دوره هاي اسلامي ، حمام هاي عمومي فراواني در شهر هاي مسلمين وجود داشته و با توجه به تعداد آنها در هر شهر ، از حيث اهميت قابل مقايسه با مساجدند . هر محله يا گذر شهر قديم ، در كنار ديگر بناهاي عمومي ، دارای حمام يا حمام هايي براي استفاده مردم بوده که معمولاً توسط افراد خيّر و متمكّن ساخته و وقف می شده است .
قرار گيري حمام هاي عمومي در زمره ي آثار برجسته ي معماري اين سرزمين اعجاب آور است که تأكيد شرع اسلام بر طهارت عامل موثری در توجه به ساخت حمام بوده است .
حمام ، بنايي خدماتي است كه لازمه ي زندگي انسان است اما اقوام و فرهنگ هاي مختلف كمتر به اهميت معماري آن نظر افكنده اند . اهميت حمام و ظرافت و دقت در معماري آن را بايد بيش از هر چيز ، نشانه احترام به انسان در فرهنگ ما دانست . انسان موجودي والاست پس حمام هم مانند ساير مكان هاي زيست بايد در خور و شايسته انسان بوده تا روحش را نوازش دهد و دلش را آرام كند .
 
كاشان و حمام هاي تاريخي
حمام هاي تاريخي كاشان ، از جمله آثار باشكوهي هستند كه در دوران صفوي مورد ستايش جهانگردان داخلي و خارجي گرديده ، به طوري كه شاردن فرانسوي مي گويد : « گرمابه هاي كاشان فوق العاده عالي ، خوب و تميز هستند ‍»
اين حمام ها با معماري عالي ويژگي هاي خاص يكي از پنج عنصر اصلي شهر ( مسجد ، بازار ، خانه ، حمام ، آب انبار ) به شمار مي آيد از جمله حمام هاي معروف كاشان مي توان به گرمابه هاي باغ فين ، حمام سلطان امير احمد ، حمام گذرنو ، حمام عبدالرزاق خان ، حمام محتشم و... اشاره كرد . البته حمام هاي ميرعماد ، اردهال و ملاقطب هم در زمره حمام هاي قديمي بوده اند .
 
حمام تاريخي سلطان اميراحمد
حمام تاريخي سلطان اميراحمد ، نمونه اي از زيبا ترين حمام هاي ايران از نظر معماري و تزئينات با وسعت 1000 متر مربع در محله ي سلطان اميراحمد واقع در خيابان علوي مي باشد كه وجه تسميه آن به جهت مجاورت با امامزاده سلطان امير احمد ( نوه ي امام جواد (ع) ) مي باشد . كارشناسان آثار باستاني ، از آثار به جا مانده دوران قبل از زلزله معروف 1192 هـ . ق كاشان ، قدمت اين حمام را به دوران سلجوقيان نسبت مي دهند و ليكن بناي فعلي سربينه ي آن بازمانده دوران قاجار مي باشد .
اين بنا شامل دو حمام كوچك و بزرگ بوده كه در ايام خاص هفته ، مورد استفاده اهالي محل قرار می گرفته است .
يكي از موارد مهم اين بنا ، آهك بري و گچ بري هايي است كه تعداد 17 لايه مرمتي ، بيانگر قدمت بناست . از ديگر شاهكارهاي بنا ، بام زيباي آن مي باشد .
 
بخش هاي مختلف حمام
دو بخش كوچك و بزرگ حمام به ترتيب شامل قسمت هايي همچون جلو خان ، سردر ورودي ، هشتي ، راهروهاي ارتباطي ، سربينه ، ميان در ،‌ گرم خانه ، خزينه ، صفه شاه نشين ، اتاق نظافت ، تون ، گربه رو ( چپیله ) ، دستک ، برف انداز ، جام خانه و چاه خانه مي باشد . البته دو فضاي اصلي در حمام هاي قديمي به ترتيب 1ـ سربينه 2ـ گرم خانه مي باشد .
 
1ـ سربينه
فضاي اول حمام ، بينه يا سربينه ، رختكن و جاي آماده شدن براي استحمام يا خروج از حمام بوده ، بينه يا سربينه ، مهم ترين و زيبا ترين فضاي حمام است ، فضايي وسيع و پر تزيين با گنبدي بزرگ و حوضي در ميان ، در اطراف فضاي مياني بينه ، سكوهايي براي استراحت مراجعين است كه براي ورود به آنها ، بايد از چند پله بالا مي رفتند و پاها را قبل از ورود در حوض هاي روي سكوها مي شستند ، بيشترين تزيينات حمام ، هميشه در بينه است . كف بينه و غرفه هاي اطراف آن معمولاً سنگي است .
نورپردازي منظم بينه برتأثير اين تزيينات مي افزايد . حوض درون سربينه و فواره آن ، آرامش فضا را دوچندان مي كند .
حمام در قديم فقط محل استحمام نبوده ، بلكه مكاني براي گذراندن اوقات فراغت ، گفتگو و تبادل نظر،رفع خستگي و حتي عبادت ، گرد آمدن دوستان و حل و فصل مسايل زندگي بوده ، در واقع وسعت زياد سربينه ، حمام سلطان اميراحمد ، خود گواه اين موضوع مي باشد .
البته سربينه حمام سلطان اميراحمد ، به شكل هشت ضلعي با گچبري هاي زيبا و سقف رسمي بندي و جاكفشي هاي سنگي كه ستون ها و ديوارهاي آن با كاشي معرق تزيين شده است .
در سقف سربينه ، عبارت شریفه لا اله الا الله ( جهت قبله ) و در طرف مقابل تاريخ 1192 هـ . ق نشان از مرمت مكان پس از زلزله معروف دوره زنديه مي باشد .
 
2ـ گرم خانه
فضاي دوم در گرم خانه ، محل شستشو و تطهير بدن مي باشد . گرم خانه اغلب فضايي ساده تر از بينه است كه گوشه هايي براي نشستن و شستشو دارد . خزينه آب گرم و حوض آب سرد و فضاهايي خصوصي تر براي استحمام در مجاورت گرم خانه قرار دارد .
روشنايي گرم خانه از نور گيرهاي سقفي تأمين مي شود . نورگيرهايي با شيشه هاي عدسي مانند وجود دارد تا نور كافي وارد حمام شده و داخل حمام توسط بچه هاي شیطان! ديده نشود .
ازاره و ديوار گرم خانه تا يك متر كاشي كاري معرق و تا سقف آهك بري با ملات ساروج مي باشد .
 
نوع معماري
حمام هاي قديمي ، معماري پيچيده اي دارد و گاهي دو حمام در كنار همديگر قرار مي گيرند .
بينه در بين ورودي حمام و گرم خانه قرار دارد ، هواي بينه را نيمه گرم مي كردند تا مراجعان يكباره با هوايي گرم مواجه نشوند وهمچنين در هنگام خروج از گرم خانه ، سلامتشان در خطر نيفتد .
ورودي حمام و نيز فضاي بين بينه و گرم خانه را كه « ميان در»  ناميده مي شود به نوعي با پيچ و خم بسيار طراحي مي كردند كه جلو تبادل مستقيم حرارت و رطوبت را بگيرد و هواي بيرون حمام به بينه و هواي بينه به گرم خانه و بالعكس به سهولت منتقل نشود . كل حمام را براي حفظ گرماي دروني آن ، معمولاً پايين تر از سطح زمين و درون خاك مي ساخته اند .
بخشي از فضاهاي حمام نيز نقش پشتيباني دارد . يعني فضاهاي مربوطه به تأمين آب و حرارت حمام مثل تون و انبار هيزم ، كه تون محل افروختن آتش در پشت گرم خانه و خزينه قرار داشته و از بيرون حمام به آن وارد مي شوند . حمام به لحاظ اصول فني كه بايد در ساختنش رعايت شود ، از پيچيده ترين انواع بناست .
 
سابقه مرمت و بازسازي
اين بنا با شماره 1351 در سال 1335 هـ .ش در فهرست آثار تاريخي كشور به ثبت رسيده است و سپس در سال 1375 هـ.ش توسط هيأت امناي مرمت و بازسازي بناهاي تاريخي كاشان و همچنين عنايت وزير وقت صنايع و معادن ، جناب آقاي مهندس محلوجي توسط شهرداري كاشان خريداري شد . پروژه بازسازي و مرمت حمام تاريخي سلطان اميراحمد به سرپرستي جناب آقاي مهندس مهدي هوشمندي نژاد و همكاري استاد سيد علي اكبر حلي و مرحوم دكتر افسري انجام شد .
اين حمام ، مدتي تغيير كاربردي يافته و به عنوان سفره خانه و قهوه خانه سنتي استفاده شد ولي امروزه به عنوان موزه تحت پوشش سازمان رفاهي و تفريحي شهرداري كاشان اداره مي شود .
 
واژه نامه :
جلوخان : محوطه اي باز از اجزاي دستگاه ورودي كه پيش از سردر و در جلو آن قرار مي گيرد .
خزينه : در حمام ، اتاقي كوچك براي شست و شو ، در كنار گرم خانه و برروي گلخن ، كه در آن تا نيمه آب مي ريزند . بعضي از حمام ها علاوه بر خزينه آب گرم ، خزينه آب ولرم يا سرد هم دارد .
ساروج : ملاطي مقاوم دربرابر آب ، ازآهك و خاكستر ، خاك رس و ... مي باشد .
تنبوشه : لوله های سفالین که از آن برای انتقال آب بین بخشهای مختلف حمام استفاده می شده است .
سربينه : محل رخت كن و استراحت و گفتگو در حمام كه پس از مدخل و پيش از گرم خانه قرار دارد .
گربه رو : 1) مجراي هوا در زير كف ، براي دفع رطوبت    2) در حمام ، مجرايي كه هواي گرم و دود تون را از زير كف حمام عبور مي دهد و كف و هواي حمام را گرم مي كند .
گرم خانه : در حمام ، محل اصلي استحمام و جاي مشت و مال كه خزينه از ملحقات آن است .
گلجام : شيشه هاي رنگين در روزن سقف يا ديوار
تون : مجموعه راهرو ، اتاقک و ظرفی مسین که در کف و زیر خزینه تعبیه می شود. در کف و مرکز خزینه ظرفی مسین بصورت گودالی کوچک قرار داده می شود و زیر آن اتاقکی وجود دارد که توسط راهرویی به بیرون حمام متصل می شود و شخصی به اسم تون تاب در فواصل زمانی منظم بوسیله افروختن هیزم و سایر مواد سوختی در تون ؛ آب داخل خزینه را گرم نگه می داشته است . دود ناشی از دود و دم سوختن تون بصورت مستقیم به دودکش ها مرتبط نمی شده بلکه توسط گربه روهای کف حمام به بیرون حمام هدایت می شده تا از گرمای آن برای گرم شدن کف حمام استفاده شود. نام های دیگر تون ؛ گلخن ، تیون و پاتیون است.
گلخن : تون
هشتي : فضاي سرپوشيده در ورودي ، كه معمولاً بلافاصله بعد از سردر و در مدخل قرار مي گيرد و قاعده آن ممكن است به صورت شكلهاي منتظم هندسی مختلفی ساخته شود .
 
منابع :
1. كتاب گنجنامه ( حمام هاي ايران)
2. فصنامه فرهنگ مردم (ويژه كاشان )
3. آشنايي با آثار تاريخي ( دوره ي فني و حرفه اي )
4. راهنماي گردشگري كاشان
5. استان هاي ايران ( اصفهان )
6. اساتيد محترم ، جناب آقاي مهندس هوشمندي نژاد و استاد حاج اكبر حلي

© کپی رایت توسط كي آشيان - سایت جامع گردشگری کاشان (کلیه حقوق مادی و معنوی مربوط و متعلق به این سایت است.)
برداشت مقالات فقط با اجازه کتبی و ذکر منبع امکان پذیر است.

نوشته شده در تاریخ: 1387/2/27 (8350 مشاهده)

[ بازگشت ]